معرفی انواع آجرتراشی و آجرکاری

بی‌هیچ شائبه‌ای از انواع آجرتراشی و آجرکاری در ساختمان‌های مدرن به شگفت می‌آیید. چیدمان آجر در ابنیه، هنری باستانی و مسبوق به هزاران سال پیش است. طیف وسیعی از مصالح (از آجرهای مینیاتوری گرفته، تا آجرهای کوچکِ متشکل از گل رس)، سازه‌های عظیمی را در اطراف ما برافراشته‌اند. در این بین، بنایان کارکشته همچنان علی‌رغم تسلط بی‌چون‌وچرای خود به نماسازی، خلاقیت هنری خود را در منبت‌کاری با آجر ساختمانی به نمایش می‌گذارند.

از میان متنوع‌ترین روش‌های آجرتراشی و آجرکاری، می‌توان به قواره‌ بری، رگ‌ چینی، گل‌اندازی، فخرومدین، آجرفرش و … اشاره کرد. علاوه بر این‌ها، طرح‌های آجرچینی دیگری هم نظیر آبشاری، چرخ‌ دار، چرخ دنده، معقلی، خوون چینی و گره سازی هم وجود دارند. آجرنمای نقش دار خود را از کارخانه آجرنما امیری تهیه کنید و نمای ساختمان را یکسره با این مصالح تزئینی بپوشانید. در ادامه، با انواع آجرکاری‌ها و آجرتراشی‌ها آشنا می‌شوید.

انواع آجرتراشی و آجرکاری در فراز و نشیب روزگار

چیدمان گسترده آجر نما در ابنیه، راهکاری تزئینی برای ایجاد تعادل بین ساختمان و مناظر اطراف است. تاکنون انواع آجرتراشی و آجرکاری در نمای پیرامون ساختمان‌ها نقش بسته‌اند. زمانی که آجرهای تزئینی را به‌صورت ردیفی در کنار هم می‌چینیم، به هنر آجرکاری و آجر تراشی دست زده‌ایم. معماران ایرانی همواره آجر نما را در میان سایر مصالح ارگانیک ساختمان به مصرف می‌رساندند و هنوز هم توجه شایانی به آجرکاری در بنا دارند. آجرتراشی از سده چهارم هجری به بعد دوران پرفراز و نشیب خود را در ایران‌زمین پیمود؛ تا جایی‌‌که امروزه حتی آجر رسی کوچک در ردیف مصالح نماسازی قرار می‌گیرد. دکوراسیون طاقچه بالای شومینه را می‌توان با آجرهای مینیاتوری به تعادل با محیط رساند.

آجرکاران در ‌ساخت نما به روش‌هایی نظیر قواره بری، رگ، چینی، گل‌اندازی، فخرومدین، آجر فرش و … دست یافته‌اند. سرانجام طراحان ساختمان، الگوهای دیگری از آجرتراشی را پیاده ساختند و طرح‌هایی نظیر آجرچینی آبشاری، چرخ دار، چرخ دنده، معقلی، خوون چینی را آفریدند. به این ترتیب آجرتراشی و آجرکاری، تنوع گسترده‌ای پیدا کرد. در ادامه به‌طور مجزا، پیرامون هر یک از اقلام آجرتراشی و آجرکاری در ایران می‌پردازیم.

آجرهای ریز نقش رسی

در میان طیف وسیعی از انواع آجرتراشی و آجرکاری به آجرهای تزئینی ریزی برمی‌خوریم، که ارزش شایانی از منظر دکوراتیو دارند. یک‌سری از آجرهای کوچک تزئینی که از گل رس به دست می‌آیند، آجر رسی کوچک نامیده می‌شوند. این آجرها بسیار ریز نقش هستند و عمدتا به‌صورت جزئی در گوشه و کنار بعضی از قسمت‌های ساختمان به مصرف می‌رسند. آجرهای کوچک دست‌ساز در رده مصالح دکوراتیو ساختمان قرار می‌گیرند. کاربرد این آجرها اغلب در طراحی داخلی، نمود پیدا کرده است. این دسته از آجرهای دکوراتیو را می‌توان جهت ساخت دیوارهای تزئینی بکار برد.

معمولا در نصب قاب آینه های خاص، از آجرهای دست‌ساز کوچک، بهره‌مند می‌شویم. علاوه بر این، چنین آجری را در برخی از زیرگلدانی‌های آجری و شومینه های دکوراتیو به‌وضوح، مشاهده می‌کنیم. بافت طبیعی آجرهای رسی ریزنقش به گوشه کنار ما، احساسی مملو از گرمی و خونسردی می‌بخشد. طراحان دکوراسیون‌های روستیک نیز به‌تازگی به ارزش آجرهای کوچ رسی در بین مصالح دکوراتیو ساختمان، پی برده‌اند.

قواره بری در بین انواع آجرتراشی و آجر کاری

انواع آجرتراشی و آجرکاری صرفا به آجرچینی سنتی محدود نمی‌شود. قواره بری، یکی از دیگر از شیوه‌های رایج چینش آجر است که اغلب در آثار معماری شهر شیراز به چشم می‌خورد. در واقع، قواره بری را می‌توان به هنر آجرکاری اسلیمی منسوب کرد.

رگ چینی در آجرتراشی و آجرکاری

از بین متداول‌ترین روش‌های آجرتراشی در ایران می‌توان رگ چینی را نام برد. در این روش مرسوم در آجرچینی سنتی، طیف گسترده‌ای از آجرهای یک‌رنگ بکار می‌روند. آجرهای مزبور را می‌توان به‌شکل «راسته»، «کله»، «لابند مرتب»، «لاریز»، «خواب‌نما» و … چینش کرد. گاهی رگ چینی، نقش «نر و لاس» را در قاب‌های تزئینی داخل حیاط، ایفا می‌کند. طرح‌های آجرکاری دیگری نظیر «قد نما»، «خفته و راسته» و «نیما نیم» هم جزو سایر طیف‌های آجرکاری به‌صورت رگ چینی، قلمداد می‌شوند.

آجرتراشی و آجرکاری به‌صورت گل‌اندازی

یکی از انواع آجرتراشی و آجرکاری، شیوه‌ی گل‌اندازی است که بر ایجاد نقوش تزیینی بر سطح آجرکاری تأکید دارد. در این روش، طرح‌هایی با الهام از فرم گل‌ها اجرا می‌شود که از میان آن‌ها می‌توان به «گل‌های پنج‌رگی» و «هفت‌رگی» اشاره کرد.

این نقوش معمولاً با برش و چیدمان دقیق آجرها شکل می‌گیرند. گل‌اندازی بیشتر در نماسازی بناها به‌کار می‌رفته و جلوه‌ای هنری به ساختمان می‌بخشیده است. از نمونه‌های شاخص این شیوه، طرح نماسازی شش‌بند شیرازی است. این طرح که به «هست و گیر» نیز معروف است، نام خود را از همین روش گل‌اندازی گرفته است. اجرای گل‌اندازی نیازمند مهارت بالای استادکاران بوده است. این شیوه علاوه بر زیبایی، باعث ایجاد نظم و هماهنگی در نما می‌شده است. گل‌اندازی نشان‌دهنده‌ی پیوند هنر و فن در معماری سنتی ایران است.

آجرکاری فخرومدین

چنانچه در جستجوی طرح‌های بی‌نظیری از آجرتراشی در ساختمان هستید، توجه شما را به آجرکاری به سبک «فخرومدین» معطوف می‌سازیم. این شیوه، «آجرسازی مشبک» هم نامیده می‌شود و نماسازی شایانی در مصالح بنایی به راه می‌اندازد. در این روش، بعضی از آرایش آجرها با سبک خاصی صورت می‌گیرد و هر کدام از این مکعب‌های زیبا، فواصل مشخصی با هم دارند. دیوار روزنه‌دار (حفره‌دار) محصول چنین نماسازی‌هایی است. تارها، باغ‌ها، سالن‌ها و … جزو عمده‌ترین سفارش‌دهنگان آجرکاری مشبک فخرومدین هستند.

آجر فرش رایج در انواع آجرتراشی و آجرکاری

آجر فرش از گذشته‌های دور در معماری ایران جایگاه ویژه‌ای داشته است. در زمان‌های قدیم، ساختمان‌های نظامی و مهم با آجرهای تزئینی خاص ساخته می‌شدند. این شیوه‌ی آجرچینی نه‌تنها در دیوارها، بلکه در کف اتاق‌ها و پله‌ها نیز کاربرد فراوان داشت که به آن «آجرفرش» می‌گفتند. آجر فرش‌ها معمولاً دارای ضخامت کم و سطحی صاف بودند تا رفت‌وآمد روی آن‌ها آسان باشد.

چیدمان منظم و هندسی آجرها باعث افزایش استحکام و زیبایی فضا می‌شد. این نوع آجرکاری در حیاط‌ها، معابر و بناهای عمومی نیز رواج داشت. آجر فرش به دلیل مقاومت بالا در برابر سایش، دوام زیادی داشت. در دوره‌های جدید، آجرفرش‌های نوین با روش‌های صنعتی تولید می‌شوند. امروزه این آجرها سطح بسیاری از پیاده‌روها و فضاهای شهری را پوشانده‌اند. آجرفرش همچنان پیوندی میان معماری سنتی و کاربردهای امروزی ایجاد کرده است.

آجرچینی آبشاری

آجرچینی آبشاری یکی از شیوه‌های نوین آجرکاری است که بیشتر برای نمای خارجی ساختمان‌ها به‌کار می‌رود. در این روش، آجرهای نما به‌صورت غیرمنظم و در جهات مختلف در کنار یکدیگر چیده می‌شوند. این چیدمان آزاد، حالتی پویا و متفاوت به سطح نما می‌بخشد. نام آبشاری به دلیل شباهت بصری این آجرچینی به جریان آب انتخاب شده است.

آجرکاری آبشاری باعث ایجاد سایه‌روشن‌های متنوع روی نما می‌شود. این ویژگی، جلوه‌ی ساختمان را از فواصل دور چشم‌نواز می‌کند. اجرای این سبک نیازمند دقت در هماهنگی فرم و ریتم آجرهاست. آجرچینی آبشاری در معماری معاصر بسیار مورد توجه قرار گرفته است. این شیوه، پیوندی میان مصالح سنتی و طراحی مدرن ایجاد می‌کند. به همین دلیل، از آن به‌عنوان یکی از پایه‌های نمای آجری مدرن یاد می‌شود.

آجرتراشی‌ها و آجرکاری‌های چرخ دنده و چرخ دار

آجرکاری‌های چرخ دنده و چرخ دار را هم می‌توان شکلی از انواع آجرتراشی و آجرکاری قلمداد کرد. در آجربندی چرخ دنده، آجرها به‌شکل افقی و عمودی در ردیف چیده می‌شوند و یک نیم‌آجر، بین‌شان قرار می‌گیرد. به این ترتیب طیفی از آجرهای دوار و چرخ دنده‌ای در محیط به وجود می‌آید. آجربندی چرخ دار هم به‌شکلی مشابه، حالت دوار پیدا می‌کند و جنبه تزئینی دارد.

چیدمان آجر به‌شکل خوون چینی

هرگاه گودی‌های سایه‌دار بر روی دیوار کار ایجاد و اجرا شوند، نوع آجرتراشی و آجرکاری از دسته‌ی «خوون‌چینی» به‌شمار می‌آید. در این شیوه، آجرها به‌گونه‌ای چیده می‌شوند که فرورفتگی‌ها و برجستگی‌هایی منظم یا نیمه‌منظم بر سطح نما شکل گیرد.

این گودی‌ها با ایجاد سایه‌روشن، به دیوار جلوه‌ای عمیق و زنده می‌بخشند. خوون‌چینی بیشتر در نمای خارجی بناها کاربرد دارد. ایجاد پره‌های گل در میان آجرهای نما نیز از همین طیف آجرکاری قلمداد می‌شود. این عناصر تزیینی به افزایش زیبایی بصری ساختمان کمک می‌کنند. اجرای خوون‌چینی نیازمند مهارت و دقت بالای استادکار است. این شیوه علاوه بر جنبه‌ی تزیینی، به تنوع سطح نما می‌افزاید. خوون‌چینی از نمونه‌های شاخص آجرکاری سنتی ایران به‌شمار می‌رود. این روش بیانگر توجه معماران به بازی نور و سایه در طراحی نما بوده است.

گره‌سازی آجر

گره سازی، اشکال مختلفی از آجرنما پدید می‌آورد و به این ترتیب، آجرنما را با طیفی از اشکال مثلث، ذوزنقه، لوزی و سایر چندضلعی‌ها برش می‌زنیم. این سبک از آجرچینی، مسبوق به عهد ساسانی است و در دوره ایلخانی، «گره سازی رنگی» رواج یافت.

به نقل از سایت www.sanfoundry.com درمورد گره سازی آجر گفته شده:

“Brick bonding refers to the arrangement of bricks in a structure. The way bricks overlap and interlock in patterns ensures that the load is evenly distributed, avoiding structural weaknesses. Proper bonding enhances the stability of walls and other structures, providing a solid foundation that can withstand various forces like compression and tension.”

“پیوند آجری به چیدمان آجرها در یک سازه اشاره دارد. نحوه همپوشانی و قفل شدن آجرها در الگوها، توزیع یکنواخت بار را تضمین می کند و از ضعف های سازه ای جلوگیری می کند. چسباندن مناسب باعث افزایش پایداری دیوارها و سایر سازه ها می شود و پایه ای محکم را فراهم می کند که می تواند در برابر نیروهای مختلف مانند فشار و کشش مقاومت کند.”

تفاوت آجرسازی شاه ماهی و بادبزنی

آجربندی شاه ماهی (جناغی مشبک) به طیفی از انواع آجرتراشی و آجرکاری اطلاق می‌شود، که از ترکیبی از آجرهای زیگزاگی (با زوایای 90 و 45 درجه) به دست می‌آید. درحالیکه در شیوه بادبزنی، چینش آجرها به‌صورت جفت‌های افقی و عمودی، اتفاق می‌افتد.

در سده اخیر، نمای ساختمان را با انواع آجرتراشی و آجرکاری می‌پوشانیم. بنابراین برای آجربندی‌های گسترده در نمای ابنیه، حداقل به یک درک سطحی از انواع آجرچینی نیاز داریم. لذا به معرفی رایج‌ترین چیدمان‌های آجری در بین مصالح ساختمانی پرداختیم. آجرنما بهترین طیف از آجرهای دکوراتیو را در اختیار صنعت ساختمان‌سازی کشور می‌گذارد. شرح مفصل‌تر نماسازی‌های رایج با آجر در این، مختصر نمی‌گنجید. از همین رو، در قسمت نظرات کاربران، پذیرای ابهامات شما پیرامون تاریخچه پرفراز و نشیبی از سبک‌های آجرسازی‌ هستیم.